Przejdź do treści

Nawigacja

Palestyna

Katarzyna Górak Sosnowska

Informacje podstawowe
Ludzie i ich kultura
Święta i zwyczaje narodowe
Życie codzienne
Kuchnia
Związki z Polską
Integracja w Polsce – sukcesy i trudności

Czytaj całość (plik pdf)

 

Informacje podstawowe

Palestyna to zarówno kraina historyczno-geograficzna, jak i konstrukt polityczny, który niektórzy uważają za państwo, a inni mu państwowości odmawiają. Uszczególniając, Palestyna może być: a) starożyną krainą zamieszkiwaną kolejno przez Kananejczyków, Hebrajczyków i Filistynów, od Sandra Sych m Dzieci wracajce ze szkoly Sateh al-Bahr 30-04-2014których wzięła swoją nazwę; b) terytorium mandatowym Wielkiej Brytanii, które powstało po zakończeniu I wojny światowej na terenach, gdzie obecnie znajduje się Izrael, Jordania i terytoria palestyńskie; c) Autonomię Palestyńską obejmującą Zachodni Brzeg Jordanu i Strefę Gazy.
Status polityczny Palestyny i jej zagmatwana historia sprawiają, że trudno jest jednoznacznie określić jej status. Organzacja Narodów Zjednoczonych nazywa Palestynę OPT – Occupied Palestinian Territories (‘Palestyńskie Terytoria Okupowane’), Bank Światowy stosuje bardziej neutralne określenie West Bank and Gaza (‘Zachodni Brzeg i Gaza’). Politycznie na mocy Porozumienia z Oslo w 1994 r. terytoria palestyńskie zostały przekształcone w Autonomię Palestyńską, a w 2012 r. Palestyna uzyskała status nieczłonkowskiego państwa obserwatora ONZ. Rok później prezydent Palestyny, Mahmud Abbas proklamował powstanie państwa palestyńskiego, które zostało uznane przez kilka państw.
Palestyna składa się z dwóch oddzielnych części terytorialnych: Zachodniego Brzegu Jordanu oraz Strefy Gazy. Zachodni Brzeg Jordanu rozciąga się na północy na Wyżynę Galilejską, następnie Samarię w części środkowej i Judeę na południu. Jest to teren górzysty, siedmiokrotnie mniejszy niż województwo mazowieckie. Graniczy z Jordanią i Izraelem. Strefa Gazy znajduje się na Nizinie Filistyńskiej i ma powierzchnię Krakowa. Znajduje się nad Morzem Śródziemnym. Graniczy z Izraelem i Egiptem. Palestyna nie posiada na swoim terenie surowców naturalnych poza drobnymi złożami wapnia na północy i południu Zachodniego Brzegu. Największym zasobem naturalnym są pola uprawne na Zachodnim Brzegu, największym niedostatkiem – zasoby wody pitnej. Terytoria palestyńskie leżą z dala od rzek czy jezior. Mieszkańcy Zachodniego Brzegu korzystają z tego samego źródła wody co Izraelczycy, a dostęp do wody był przedmiotem negocjacji politycznych (a nawet narzędziem w konflikcie izraelsko-palestyńskim podczas Intifady). Woda pitna, z jakiej korzystają mieszkańcy Strefy Gazy jest niskiej jakości, ulega zasoleniu od morza i zanieczyszczeniu przez niewydolny system ścieków.

Ludzie i ich kultura

Najogólniej mówiąc, Palestyńczycy to arabscy potomkowie mieszkańców brytyjskiego mandatu Palestyny. Nazwa Palestyńczycy pochodzi od Filistynów – starożytnego ludu, który przywędrował na tereny Kanaanu i nadał nazwę krainie geograficznej Palestyny. Warto dodać, ze Filistyni byli ludem niesemickim, a zatem poza nazwą Palestyńczyków nic z nimi nie łączy.
Na świecie mieszka obecnie około 7-10 mln Palestyńczyków, z czego około 4,5 mln w Autonomii Palestyńskiej (w tym 2,7 mln na Zachodnim Brzegu, około 0,5 mln we Wschodniej Jerozolimie i 1,7 mln w Strefie Gazy), około 1,3 mln w Izraelu (choć tych określa się jako izraelskich Arabów), około 3 mln na terenie Jordanii (są to Jordańczycy pochodzenia palestyńskiego). Co drugi Palestyńczyk na świecie ma status uchodźcy (łącznie 5,3 mln osób). Większość z nich mieszka w Jordanii, a także Libanie i Syrii. Co trzeci palestyński uchodźca mieszka w obozie dla uchodźców, które oprócz wymienionych państw znajdują się także na Zachodnim Brzegu Jordanu i w Stefie Gazy. Sporo Palestyńczyków mieszka poza państwami Lewantu – są to emigranci zarobkowi w państwach Zatoki Perskiej (zwłaszcza w Arabii Saudyjskiej) oraz na Zachodzie (Stany Zjednoczone, Europa Zachodnia). Warto dodać, że diaspora palestyńska należy do najlepiej wykształconych wśród diaspor pochodzenia arabskiego.
Na terenach Palestyny mieszkały przez tysiąclecia różne ludy i kultury. To przekłada się na bogatą spuściznę kulturową. Ze względu na sytuację polityczną Palestyńczycy nie wykorzystują w pełni potencjału swoich ziem. Do najważniejszych i najczęściej odwiedzanych miejsc należy: Jerozolima (do Autonomii Palestyńskiej należy jedynie jej wschodnia część, ale w mieście jest Wzgórze Świątynne z meczetem al-Aksa i Kopułą na Skale będące świętym miejscem islamu); Betlejem – jako miejsce narodzin Jezusa Chrystusa, a tam Bazylika Narodzenia Pańskiego, Hebron – gdzie w jaskinii znajdują się groby patriarchów, w tym Abrahama, pielgrzymują tu wyznawcy wszystkich trzech religii monoteistycznych; Jerycho – ze względu na wykopaliska archeologiczne na wzgórzu Tall as-Sultan. Polityczny los sprawił, że wielu Palestyna wykształciła wielu artystów i pisarzy (choć znana jest także palestyńska kultura ludowa, jak choćby taniec dabka). Palestyńczycy tworzą zarówno w kraju, jak i poza jego granicami, a głównym punktem odniesienia jest Palestyna. Z tego względu dzieła te są silnie zaangażowane politycznie. Jednym z pisarzy, którego dzieła zostały wydane w języku polskim jest Ghassan Kanafani, a najbardziej rozpoznawanym poetą – Mahmud Darwisz (również niektóre jego wiersze wydano po polsku). Z wytworów kultury popularnej znany jest Nadżi al-Ali, autor komiksów politycznych, który rozpoznawany jest dzięki Handali – stojącej tyłem z założonymi rękami skąpo ubranej postaci dziesięciolatka. Jego postawa wskazywać ma na niechęć do jakichkolwiek rozwiązań politycznych a odwrócenie tyłem – konieczność opuszczenia swojego kraju. Palestyna jest także kolebką arabskiego hip-hopu a zespołu takie jak DAM czy Ramallah Underground znane są także poza jej granicami.

Święta i zwyczaje narodowe

Zdecydowaną większość ludności palestyńskiej stanowią Arabowie sunnici (ponad 90%) należący do szafi’ickiej szkoły prawa. Najważniejsze miejsce kultu muzułmańskiego to meczet al-Aksa, znajdujący się w Jerozolimie na Wzgórzu Świątynnym, skąd Mahomet miał udać się do nieba. Nieopodal znajduje się Kopuła na Skale – jeden ze znaków rozpoznawczych Jerozolimy. Według muzułmanów pod nią znajduje się skała, na której Ibrahim (Abraham) chciał złożyć w ofierze swojego syna Isma’ila. Istotną rolę pełni także meczet Ibrahima w Hebronie, gdzie znajduje się grób proroka Ibrahima. Sunnitami są również Czerkiesi, potomkowie kaukaskich górali, którzy na terenie Palestyny pojawili się po podboju Kaukazu przez Rosjan w XIX w. Na terenie Palestyny mieszka ich około 3 tys. (w dwóch wsiach w Galilei). Niektórzy Czerkiesi identyfikują się bardziej z Izraelem, a inni z Palestyną.
Muzułmańską mniejszością religijną są Druzowie. Jest to ugrupowanie religijne, które powstało z odłamu szyizmu – isma’ilizmu w na przełomie X i XI w.
Chrześcijaństwo jest drugą po islamie najliczniejszą religią, a palestyńscy chrześcijanie stanowią około 6% populacji. Zdecydowana większość z nich to Arabowie i mieszkańcy Jerozolimy lub Zachodniego Brzegu Jordanu. Palestyńscy chrześcijanie zamieszkują przede wszystkim tereny miejskie – wschodnią Jerozolimę, Ramallah i Betlejem. W Izraelu palestyńscy chrześcijanie zamieszkują tereny Galilei. Połowa palestyńskich chrześcijan wyznaje greckie prawosławie, a zatem utożsamia się z grecką tradycją liturgiczną. Podlegają oni Prawosławnemu Patriarchatowi Jerozolimy z siedzibą w Bazylice Grobu Świętego. Drugim największym odłamem chrześcijaństwa jest rzymski katolicyzm (około 30% chrześcijan).  W Palestynie mieszkają także nieliczne społeczności melkitów (greckich katolików), maronici, syryjscy katolicy, ormiańscy katolicy i protestanci (różnych odłamów).
W Palestynie obchodzone są muzułmańskie święta religijne – dwa najważniejsze, czyli Id al-Adha oraz Id al-Fitr, a także urodziny proroka Mahometa (Milad an-Nabi), Noc Wniebowstąpienia (Lajlat al-Miradż) i muzułmański Nowy Rok. Święta te obchodzone są według kalendarza muzułmańskiego (księżycowego), a zatem mają ruchome daty w kalendarzu zachodnim (słonecznym). Przypadają na te same dni w calym świecie islamu. Mniejszość chrześcijańska obchodzi Boże Narodzenie (25 grudnia).  Święta narodowe to: Nowy Rok (1 stycznia), Święto Pracy (1 maja) oraz Święto Niepodległości (15 listopada).

Życie codzienne

Życie codzienne na terenach Palestyny pod wieloma względami przypomina życie w innych częściach Lewantu. A zatem w ośrodkach miejskich młodzi ludzie spędzają czas na wzór zachodni w klubach czy kafejkach internetowych, osoby starsze spotykają się na kawie. Na wsiach życie toczy się w bardziej tradycyjny sposób. Najważniejszą wartością w życiu codziennym Palestyńczyków są ich rodziny. Życie więc toczy się wokół spraw rodzinnych i wspólnych posiłków, które pełnią istotną rolę integracyjną. Rodziny w miastach są mniejsze – rodzice z dziećmi (rodziny nuklearne), na wsiach znacznie częściej można spotkać rodziny poszerzone. Niektórzy mieszkają w murowanych domach, inni muszą się gnieździć w skleconym z dostępnych materiałów domu na terenie ośrodka dla uchodźców. 
Wieloletni konflikt z Izraelem odcisnął swoje piętno na życiu codziennym. Wiele osób straciło swoich bliskich, albo było świadkiem traumatycznych wydarzeń, inni mają członków rodziny w izraelskich więzieniach. Konflikt z Izraelem przekłada się także na trudności w zakresie mobilności (konieczność przechodzenia przez punkty kontrolne), a także dramatyczne warunki życia w odciętej od świata Strefie Gazy.
Najbardziej rozpoznawalnym elementem stroju Palestyńczyka jest kufijja, czyli arafatka. Swoją potoczną nazwę zawdzięcza prezydentowi Autonomii Palestyńskiej, Jasirowi Arafatowi, który nosząc ją na głowie w charakterystyczny sposób upowszechnił ją w świadomości społecznej jako symbol narodowy Palestyny. Symbolem politycznym stała się już w latach 30. XX w., gdyż była noszona podczas powstania arabskiego (1936-1939). Palestyńska arafatka jest biało-czarna (w odróżnieniu od biało-czerwonych popularnych w Jordanii, czy białych – noszonych w państwach Zatoki). Palestyńczycy ubierają się zarówno w stroje tradycyjne, jak i zachodnie. Na ulicach miast spotkać można mężczyzn ubranych w podkoszulkę i dżinsy oraz kobiety w dżinsach lub sukienkach, noszące na głowach hidżab, albo z odkrytymi włosami. Społeczności wiejskie ubierają się bardziej tradycyjnie – mężczyźni noszą galabijje (długie, sięgające do kostek koszule) i kufijje na głowach, a kobiety ubrane są w abajje (długie podomki) i hidżaby.

Kuchnia

Kuchnia palestyńska odzwierciedla skomplikowaną historię regionu. Z jednej strony ma wiele cech kuchni śródziemnomorskiej, z drugiej jednak można w niej odnaleźć wpływy innych kultur. Na to ostatnie wskazuje chociażby to, że podstawowym składnikiem codziennych dań jest ryż, który na terenach Palestyny nie jest uprawiany. Zarazem widać w kuchni palestyńskiej silne wpływy tradycji arabsko-muzułmańskiej – jagnięcina jest mięsem spożywanym odświętnie. Dotyczy to nie tylko jednego z dwóch najważniejszych świąt muzułmańskich Id al-Adha, (a także świąt chrześcijańskiej Wielkanocy), ale również i innych ważnych wydarzeń o znaczeniu symbolicznym: rytuałów przejścia, jak ślub, narodziny syna, czy ofiary składanej na przykład w związku z powrotem do zdrowia, czy nabyciem samochodu. Jednym z podawanych wówczas dań jest mansaf. Palestyńczycy spożywają cztery posiłki dziennie, a największy z nich przypada na wczesne popołudnie. Posiłki spożywa się wspólnie, gdyż jest to postrzegane jako waży rytuał integrujący rodzinę. Tradycyjnie jadało się ręką (zawsze prawą, co wynika z zasad czystości w islamie – prawa ręka służy do rzeczy czystych, a lewa do nieczystych); obecnie stosuje się sztućce. Czasami zamiast sztućców używany jest chleb (palestyński chleb jest płaski, co umożliwia formowanie go w kształt litery V i nabieranie nim pożywienia).
Palestyńska kuchnia jest zróżnicowana regionalnie a wpływy innych kultur – zarówno sąsiadujących, jak i tych, które terytorium Palestyny zdominowały sprawiają, że potraw znanych wyłącznie Palestyńczykom jest niewiele. Jedną z nich może być samne baladije czyli klarowane masło, które wytwarza się z mleka owczego z dodatkiem pszenicy, kurkumy i gałki muszkatołowej.

Związki z Polską

W Polsce Palestyńczycy zaczęli pojawiać się w latach 40. XX w. Byli to głównie studenci, którzy przyjeżdżali w ramach współpracy państw socjalistycznych (również innych państw arabskich – Egiptu, Syrii, Jemenu) zdobywać wykształcenie. Pierwszy rok spędzali zazwyczaj w Łodzi ucząc się intensywnie języka polskiego. Następnie kształcili się, najcześciej na kierunkach technicznych lub medycznych. Niektórzy wracali do Palestyny po zdobyciu wykształcenia, jednak wielu decydowało się na pozostanie w Polsce; niektórzy założyli tu swoje rodziny biorąc za żony Polki.

Integracja w Polsce – sukcesy i trudności

Dobra znajomość języka polskiego, wykształcenie wyższe i praca zawodowa, wszystko to sprawiało, że Palestyńczycy byli w stanie łatwo się zintegrować ze społeczeństwem polskim. Na połowę lat 80. przypadła intifada. Od tego czasu do Polski zaczęli przybywać uchodźcy, choć bardzo nielicznie. Początek lat 90. przyniósł kolejną nieliczną falę imigracji – do Polski zaczęli przybywać imigranci zarobkowi chcący spróbować swoich sił w nowo powstającej gospodarce kapitalistcznej. Obecnie w Polsce przebywa około 800 Palestyńczyków, głównie w dużych ośrodkach miejskich. Większość z nich to imigranci z lat 50-80. Są to głównie lekarze i dentyści oraz przedsiębiorcy.
Społeczność palestyńska w Polsce jest stosunkowo dobrze zorganizowana. W Krakowie zarejestrowane jest Społeczno-Kulturalne Stowarzyszenie Palestyńczyków Polskich (od 2009 r.), które zajmuje sie popularyzacją wiedzy o Palestynie. Z kolei w Warszawie działa Towarzystwo Przyjaźni Polsko-Palestyńskiej, skupiające Palestyńczyków, jak i Polaków sympatyzujących z narodem palestyńskim.  Niezależnie od tego, Palestyńczycy spotykają się w swoim gronie, aby obchodzić wspólnie święta – zarówno te muzułmańskie, jak i chrześcijańskie.
W Polsce organizowane są wydarzenia zarówno o charakterze kulturalnym, jak i społeczno-politycznym, a dotyczące kwestii palestyńskiej. Niektóre z nich powstają z inicjatywy Ambasady, inne organizują sami Palestyńczycy, a jeszcze inne ich sympatycy w Polsce. Wydarzenia kulturalne to wieczory palestyńskie, dni kultury palestyńskiej (w Bydgoszczy jest to impreza cykliczna), występy palestyńskich zespołów ludowych, muzyków pokazy filmów i wystawy. Wydarzenia o charakterze politycznym to np. obchody Dnia Ziemi, dyskusje panelowe i wykłady na tematy polityczne, a także akcje organizowane i ruchy społeczne, np. Kampanię Solidarności z Palestyną.