Przejdź do treści

Nawigacja

Nigeria

Patrycja Kozieł

Informacje podstawowe
Ludzie i ich kultura
Święta i zwyczaje narodowe
Życie codzienne
Kuchnia
Związki z Polską
Integracja w Polsce – sukcesy i trudności

Czytaj całość (plik pdf)

Informacje podstawowe

Nigeria (Republika Federalna Nigerii) to państwo położone nad Zatoką Gwinejską w Afryce Zachodniej. Krajobraz Nigerii jest zróżnicowany. Na południu kraju dominuje nizinny, podmokły teren, na którym znajdują się tropikalne lasy równikowe i namorzyny, przechodzące ku północy zgodnie Stoisko na targu Kaduna m1ze strefami klimatycznymi w nizinne sawanny i stepy, kształtowane przez wpływ klimatu Sahary. W centralnej część kraju znajdują się pagórkowate wzniesienia i płaskowyże. Dogodne warunki pogodowe sprzyjają uprawom zbóż i warzyw, między innymi kakao, orzeszków ziemnych, bawełny, oleju palmowego, kukurydzy, ryżu, sorga, prosa, manioku, kauczuku i owoców cytrusowych.
Nigeria jest jednym z tych krajów w Afryce, który ma wiele zasobów naturalnych,  w tym ropę naftową, gaz ziemny, rudy żelaza, węgiel kamienny, boksyt, wapień, ołów, cynę, złoto. Podstawą gospodarki jest tu rolnictwo, przemysł wydobywczy, rybołówstwo morskie, a na północy kraju, gdzie występują suche sawanny, chów bydła, owiec i kóz. Z racji ogromnego potencjału gospodarczego Nigeria jest jednym z najszybciej rozwijających się państw afrykańskich. Jednocześnie to kraj o dość niestabilnej sytuacji wewnętrznej z powodu pojawiających się w różnym natężeniu konfliktów na tle etnicznym i religijnym oraz problemów infrastrukturalnych: braku stałego dostępu do elektryczności i wody pitnej, korupcji i przestępczości.

Ludzie i ich kultura

Nigeria to kraj o bardzo dużym zróżnicowaniu etnicznym i językowym. Istnieje tu 250 grup etnicznych, a liczbę języków szacuje się na ponad 400. Językiem oficjalnym jest angielski, którym posługuje się połowa mieszkańców Nigerii. Angielski znajduje zastosowanie w administracji, prasie, radiu, telewizji i szkolnictwie (na szczeblu podstawowym ważną rolę odgrywają jednak rodzime języki nigeryjskie). Trzy języki rodzime, które podniesione są do rangi narodowych,  pełnią istotną funkcję na poziomie stanowym, będąc środkami komunikacji międzyetnicznej. Taki dominujący status uzyskały języki: hausa (na północy kraju), joruba (na południowym zachodzie) i ibo (na południowym wschodzie). Innym językiem służącym do porozumiewania się osób pochodzących z różnych grup językowych (lingua franca) jest również nigeryjska wersja Pidgin English, który stanowi mieszankę języków rodzimych z językiem angielskim. Liczbę osób władającym tym językiem ocenia się na około 30 milionów. Na północy językiem muzułmańskiego prawa (szariat, religii i kultury jest również arabski.
Pod względem etnicznym na północy Nigerii do najliczniejszych i najbardziej wpływowych politycznie należą Hausańczycy mówiący w języku hausa oraz Fulanie (stanowiący łącznie 29% ludności) mówiący w języku hausa i fulfulde. Obie te grupy są w przeważającej większości muzułmanami. Na południu kraju dominują zaś Jorubowie (języka joruba używa 21% Nigeryjczyków) oraz Ibowie (języka ibo odpowiednio 18%), będący głównie chrześcijanami (katolicy, protestanci, zielonoświątkowcy). Inne grupy etniczne to między innymi Ijaw (10%), Kanuri (4%), Ibibio (3.5%), Tiv (2.5%) oraz Edo, Idoma, Bini, Efik, Bariba, Bassa, Nupe.
Nigeria może poszczycić się wieloma osiągnięciami kulturowymi, zyskując uznanie na arenie międzynarodowej. O randze walorów przyrodniczo-kulturowych świadczy obecność dwóch miejsc, które zostały wpisane na Listę Światowego Dziedzictwa Kulturalnego i Przyrodniczego UNESCO. Pierwsze z nich to Święty gaj Osun-Osogbo – święte miejsce kultu bogini płodności imieniem Osun, położone wzdłuż brzegów rzeki Osun, w pobliżu miasta Oshogbo stanie Osun w Nigerii. Jest największym i jednym z ostatnich świętych fragmentów pierwotnego wilgotnego lasu tropikalnego, które dawniej pozostawiano na obrzeżach miast jorubskich w celach kultowych. Drugim ważnym miejscem wpisanym na listę UNESCO w 1999 roku jest Krajobraz kulturowy Sukur, będący wydzielonym obszarem krajobrazu górskiego w stanie Adamawa we wschodniej Nigerii (góry Mandara przy granicy z Kamerunem). Nad Sukur, okolicznymi wsiami i tarasowymi polami góruje położony na niewielkim wzniesieniu pałac wodza plemiennego (hidi). Dzięki prowadzonym tam badaniach archeologicznych udało dotrzeć się do licznych pozostałości wytopu żelaza po prężnie rozwijającym się tu dawniej rzemiośle i kowalstwie. Niedawno na liście Reprezentatywnej Niematerialnego Dziedzictwa UNESCO umieszczone zostały trzy pozycje obrazujące różnorodność i bogactwo Nigerii w zakresie kultury duchowej i sztuki. Są to: parada masek Ijele, dziedzictwo przekazu ustnego Gelede oraz system przepowiadania przyszłości Ifa.
Warto zaznaczyć, iż społeczności nigeryjskie mają rozbudowane tradycje z zakresu sztuki i rzemiosła. Utrzymana na wysokim poziomie rzeźba stanowi przykład kultury materialnej, która do dziś rozwijana jest pod postacią artefaktów przeznaczonych dla turystów i kolekcjonerów. Są to wizerunki i głowy bóstw sporządzane z brązu i żelaza, figurki postaci, lalki zrobione z włókien palmy oraz rytualne drewniane maski, polichromowane i dekorowane kolorowymi tkaninami, koralikami.
Istotną częścią kultury i sztuki są instrumenty muzyczne, charakterystyczne dla całej Afryki Zachodniej. W kulturze Jorubów i innych grup etnicznych dużą rolę odgrywają bębny. Jedne z nich noszą łączną nazwę dundun, inne z kolei bata. Prężnie działający jest także sektor muzyczny. Do najbardziej znanych muzyków nigeryjskich należy legendarny Fela Anikulapo Kuti – multiinstrumentalista i aktywista, twórca gatunku afrobeat, grający muzykę funk, jazz i highlife w latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych XX wieku i działający prężnie na rzecz praw człowieka. W Nigerii powstały takie gatunki muzyczne jak: juju, apala, fuji, afropop i waka. Rozprzestrzeniły się one na inne państwa afrykańskie oraz karaibskie, wpływając na rozwój kolejnych stylów.

Na kształtowanie się obrazu kulturowego Nigerii niewątpliwy wpływ wywierają globalne treści z kręgu kultury popularnej. Przykładem jest rozwój produkcji domowych filmów wideo i przemysłu filmowego. Wszystkie gatunki dystrybuowane na ulicach miast, straganach i sklepach z wykorzystaniem kaset VHS i płyt DVD, w postaci tak zwanych „małych mediów", są częścią codziennego życia Nigeryjczyków, ich czasu wolnego i rozrywki. Ceny filmów są niskie, więc ludzie mogę sobie pozwolić na zakup wielu z nich. Przemysł filmowy stanowi źródło zatrudnienia dla wielu młodych Nigeryjczyków. Obecnie istnieje stałe zapotrzebowanie na aktorów, montażystów, techników. Wielu kończy edukację na szkole podstawowej, nie kontynuując nauki na wyższym szczeblu, dlatego przemysł filmowy jest dla nich szansą na zapewnienie sobie godnych warunków życia i kariery zawodowej. 

Święta i zwyczaje narodowe

Nigeria nie jest również jednolita pod względem wyznaniowym. Na interesującym nas obszarze można wyodrębnić kilka systemów religijnych, spośród których dominujące są islam (w tym odłam sunnitów i szyitów) obejmujący 50% społeczeństwa  i chrześcijaństwo – 40% (wyznania takie jak katolicyzm, protestantyzm, baptyzm, anglikanizm, zielonoświątkowcy).
Ważną rolę dla 10% społeczeństwa odgrywają również religie synkretyczne, w tym Kościoły afrochrześcijańskie, Kościół Aladura oraz rodzime religie afrykańskie, łączące w sobie kulty przodków i praktyki magiczne. 
W przeszłości ludność Nigerii wyznawała tradycyjne religie politeistyczne. W pamięci kulturowej Jorubów zachował się rozbudowany system bóstw, zwanych orisa, duchów przodków i innych bytów nadprzyrodzonych. Podobnie u Ibów, u których wierzenia nie zostały skodyfikowane w postaci całościowych dogmatów, w tradycji ustnej zachowały się następujące kwestie: wiara w obecność licznych bóstw (w tym trzech bóstw domowych, odpowiedzialnych za osobisty sukces: chi, eke i ikenga), kult przodków, wiara w reinkarnację. Część populacji Jorubów i Ibów, pomimo przyjęcia chrześcijaństwa, odnosi swoje życie codzienne do tych dawnych praktyk religijnych. Postać tradycyjnego czarownika, wróżbity, znachora i kapłana-uzdrowiciela, hausańskiego boka lub jorubskiego babalawo, do dziś pozostaje uznana za ważną wśród Nigeryjczyków, a usługi magiczne (wróżenie z orzechów kola, interpretowanie snów zgodnie z arabskim sennikiem) realizowane są mimo uznania chrześcijaństwa i islamu za powszechnie panujące religie.

Życie codzienne

Życie codzienne Nigeryjczyków ma różnorodny charakter, w zależności od ich miejsca zamieszkania (wieś lub miasto), pochodzenia etnicznego, religii czy statusu społecznego. Hausańska rodzina z północy Nigerii jest zwykle poligamiczna, przybierając formę poligynii, czyli wielożeństwa – związku małżeńskiego jednego mężczyzny z wieloma kobietami, stąd też obowiązki domowe i rodzinne dzielone są na kilka kobiet. Obecnie taki model rodziny ulega zmianie i małżeństwa monogamiczne stają się coraz bardziej powszechne, jak ma to miejsce u większości chrześcijańskich grup etnicznych Nigerii. Społecznością, w której współcześnie praktykowane jest wielożeństwo, są Ibowie. Na północy Nigerii mężczyzna jako głowa rodziny (uban gida) pracuje na utrzymanie żon i dzieci, ma bowiem obowiązek wyżywienia rodziny i zaopatrywania w niezbędne dobra. Kobiety są odpowiedzialne za wszystko, co związane jest z pracą w domu: gotują, przynoszą wodę, zaopatrują w opał, sprzątają, opiekują się dziećmi, hodują drób i kozy, zajmują się drobnym obnośnym handlem. W kulturze hausańskiej kobiety od momentu zamążpójścia podlegają praktyce częściowego lub pełnego odosobnienia (kulle). Oznacza to, że mają one obowiązek pozostania w zamknięciu domowym, gdy zaś chcą wyjść do miasta, na przykład udać się w odwiedziny, na zakupy czy uniwersytet, powinny zapytać o zgodę męża. Stopień takiego zamknięcia zależy od wykształcenia, zwyczajów rodzinnych i miejsca zamieszkania (na wsiach zdarza się to rzadziej). Starsze kobiety, kiedy ich dzieci już podrosną i staną się bardziej samodzielne, często uaktywniają się zawodowo poprzez zakładanie własnej działalności gospodarczej czy angażowanie się twórczość literacką, pracując jako pisarki i nauczycielki.
Podział obowiązków i przywileje członków rodziny nieznacznie różnią się w odniesieniu do innych grup etnicznych. U Ibów kobieta posiada wysoką pozycję społeczną, często prowadzi sama działalność w sektorze usług (fryzjerstwo, salony piękności, bary, restauracje, sklepy z odzieżą) i   utrzymuje rodzinę z pieniędzy zarobionych ze sprzedaży produktów spożywczych na targowisku, również gotowych potraw, na przykład gotowanego jamu, smażonych słodkich ziemniaków i grillowanego mięsa. W południowej Nigerii kobiety mają zwykle niewielkie, przydomowe pola uprawne, na których rosną orzeszki ziemne, proso, sorgo, kukurydza, maniok. Część ze zbiorów wykorzystywana jest na własny użytek, reszta przeznaczana jest na handel. Kobiety zajmują również wysokie stanowiska w administracji, bankach, fabrykach, urzędach, policji i nigeryjskim przemyśle filmowym Nollywood i Kannywood.
Mężczyźni z kolei zajmują się rzemiosłem i handlem. Sprzedają swoje towary (warzywa, zboża, ubrania, sól, artykuły codziennego użytku, benzyna, artykuły przemysłowe) na licznych targowiskach, rynkach lub przydrożnych stoiskach. Również w dużych ośrodkach miejskich, w tym wielomilionowym Lagos, Kano i Abudży, znaczna część ludności pozarolniczej pracuje w sektorze rzemieślniczym (nowoczesne meblarstwo, rzeźba) oraz sektorze usługowym (punkty napraw telefonów i samochodów, sklepikarze) i wydobywczym. Pozostali to urzędnicy państwowi, nauczyciele, lekarze, muzułmańscy uczeni, policjanci, taksówkarze, kierowcy, mechanicy.
Nigeryjczycy mieszkają zarówno w domach murowanych, na osiedlach, jak również w budynkach w postaci niskich, okrągłych lub prostokątnych chat, krytych dachem z blachy falistej lub strzechą. Wiele z miast Nigerii jest miejscem kontrastów, czego przykładem może być Lagos, które pozostaje metropolią pełną wyrafinowanych wieżowców, reprezentacyjnych dzielnic przemysłu i międzynarodowego biznesu, a jednocześnie – osiedli slumsów pozbawionych stałego dostępu do czystej wody i elektryczności.
Elementem codziennego ubioru wielu Nigeryjczyków – oprócz modnych wszędzie koszul, dżinsów, bluzek, sukienek, które są tożsame ze stylem ubioru na globalnej Północy i Południu, wspólne Europie i innym państwom afrykańskim – są stroje o charakterze narodowym i etnicznym. Zakłada się je głównie podczas ważnych uroczystości, na przykład ślubu.

Kuchnia

W przeważającej większości społeczeństw Nigerii zajmowanie się domem i gotowanie pozostaje domeną kobiet. Zważywszy na wielość grup etnicznych w Nigerii trudno mówić o jednej kuchni nigeryjskiej, która byłaby wspólna wszystkim mieszkańcom tego kraju. Kuchnia nigeryjska składa się bowiem z regionalnych dań i produktów spożywczych setek grup etnicznych, które zależą w dużym stopniu od religii i tradycji kulinarnych. Każda ze społeczności posiada własne zwyczaje odnośnie przygotowywania jedzenia, wyboru składników, najpopularniejszych dań spożywanych na co dzień i tych podawanych jedynie w czasie świąt. Podobnie jak w innych państwach Afryki Zachodniej do tworzenia sycących zup i sosów używa się wielu lokalnych warzyw, przypraw i ziół w połączeniu z olejem palmowym, orzeszkami ziemnymi i mleczkiem kokosowym. Dania często przygotowuje się na bazie ryżu, słodkich ziemniaków, manioku, jamu, fasoli, zaś aromatyczne przekąski grillowane lub smażone w głębokim oleju można zakupić na poboczach dróg i targach. Łatwo dostępne są także owoce cytrusowe, jak pomarańcze, melony, grejpfruty, mango, banany, limonki, ananasy i papaje.

Związki z Polską

Niewiele również wiadomo o pobycie Afrykanów na ziemiach polskich na przestrzeni dziejów. Pierwsze wzmianki o Afrykanach w Polsce pojawiają się na początku XVII wieku, kiedy to odnotowywano fakt obecności Afrykanów na królewskich i magnackich dworach, na których usługiwali jako lokaje, kamerdynerzy, między innymi u króla Stefana Batorego, Jana III Sobieskiego, Augusta II czy Tadeusza Kościuszki. Do Polski trafiali również jako jeńcy wojenni, wcielani uprzednio do wojsk osmańskich. Trend ten utrzymał się do XIX wieku. Od lat sześćdziesiątych XX wieku liczba Afrykanów w Polsce zaczęła wzrastać. Wiązało się to z ważnymi w historii wydarzeniami roku 1960, który zwany jest „rokiem Afryki” z racji proklamowania niepodległości przez siedemnaście państw tego kontynentu, w tym Nigerii – 1 października 1960 roku. Dzięki temu, że Polska nawiązywała stosunki dyplomatyczne i zawierała liczne umowy międzynarodowe o współpracy naukowej, technicznej i kulturalnej studenci afrykańscy, po otrzymaniu stypendium rządu polskiego, przybywali na polskie uczelnie z nowo powstałych państw afrykańskich. Odbywali studia na kierunkach politechnicznych i medycznych, rzadziej humanistycznych. Mieli również obowiązek uczestniczenia uprzednio w kursie przygotowawczym, trwającym rok oraz nauce języka polskiego. W latach siedemdziesiątych w Polsce wykształcenie zdobywało już około 2 tysiące studentów pochodzenia afrykańskiego. Z czasem liczba ta uległa zmniejszeniu, w 1999 roku spadła do 500 osób. Z reguły studenci afrykańscy po zakończeniu studiów powracali do kraju ich pochodzenia. Pozostanie absolwentów w Polsce należało do rzadkości i zdarzało się w przypadku, gdy osoba studiująca zawarła związek małżeński z obywatelem z Polski. Wkrótce także zaczęli pojawiać się migranci, którzy celem było osiedlenie się w Polsce i chcąc zalegalizować swój pobyt na czas określony ubiegali się oni o zgodę, a następnie o obywatelstwo polskie.

Integracja w Polsce – sukcesy i trudności

Niestety liczba pełnych źródeł naukowych poświęconych przebiegowi integracji kulturowej Nigeryjczyków w Polsce jest skromna. Przede wszystkim brak jest głosu samych Nigeryjczyków, których opinia byłaby najbardziej cenna. Według danych liczbowych z Narodowego Spisu Powszechnego z 2002 roku ogólna liczba Afrykanów wynosiła wówczas około trzech tysięcy osób. W spisie przedstawiono to następująco: Algierczycy (ok. 500 osób), Libijczycy (400), Nigeryjczycy (254), obywatele RPA (263), Kenijczycy (91), Sudańczycy (84), Kongijczycy (75). Nie mniej jednak liczby te uległy zdezaktualizowaniu i mają płynny charakter, zważywszy na fakt, iż w ostatnich latach zauważa się wzrost liczby Nigeryjczyków w Polsce (w przeważającej większości mężczyzn), część z nich świadomie decyduje się na nielegalny pobyt,  inni natomiast wyjeżdżają. Wśród Nigeryjczyków w Polsce znaczną część stanowią migranci z południa tego kraju, czyli Ibowie, Jorubowie lub przedstawiciele innych grup etnicznych, niewielu jest natomiast mieszkańców północy Nigerii, czyli Hausańczyków.Większość migrantów decyduje się na przyjazd do Polski z przyczyn ekonomicznych, szukając poprawy warunków życia, chęci zarobku i znalezienia satysfakcjonującej pracy. Poza tym wielu dociera tu dzięki wsparciu członków rodziny lub znajomych, którzy mieszkają już w Polsce. Dla innych Polska stanowi państwo tranzytowe na drodze do krajów Europy Zachodniej, w których upatrują szansę na lepsze życie. Inną grupę tworzą na przykład migranci edukacyjni – studenci i doktoranci z Nigerii, którzy korzystają z możliwości odbycia studiów akademickich na polskich uczelniach w ramach stypendium zagranicznego, praktyk lub staży zawodowych. Przepisy umożliwiają również migrację osób wysoko wykwalifikowanych, specjalistów, lekarzy, sportowców.
Z rozmów i codziennych obserwacji wynika, że trudności, jakie spotykają wielu Nigeryjczyków w Polsce mają podłoże w głęboko utrwalonych stereotypach i obiegowych sądach i opiniach wygłaszanych przez niektórych Polaków. Po pierwsze Nigeryjczycy zwykle nie są spostrzegani przez Polaków w kategoriach własnej narodowości, ale przez pryzmat koloru skóry klasyfikowani są jako „egzotyczni inni”, „obcy”. Z tego względu przypisuje się im cechy, które w dyskursie publicznym odnoszą się do wszystkich Afrykanów bez rozróżnienia na ich etniczne pochodzenie. Na co dzień zdarzają się sytuacje, kiedy muszą oni zmierzyć się z pejoratywnym określeniem „Murzyn”, które wielu z nich uważa za poniżające, wręcz rasistowskie i propagujące inne utrwalone w języku polskim uprzedzenia. Postawy te wiążą się z poglądem o pewnej niższości kulturowej i cywilizacyjnej Afrykanów w stosunku do Europejczyków. Warto podkreślić, iż postawy dyskryminujące wobec nich wynikają po części z braku wystarczającej wiedzy na temat kultur afrykańskich, ich różnorodności.
W czasach działalności targowiska na Stadionie Dziesięciolecia w Warszawie w wolnym handlu znajdowały tam samozatrudnienie setki imigrantów i uchodźców. Obecnie w przeważającej większości Nigeryjczycy zajmują się sprzedażą towarów (tekstylia, obuwie) na targowiskach i bazarach, pracują także w fabrykach, firmach międzynarodowych i większych przedsiębiorstwach przemysłowych, także jako pracownicy naukowi, lekarze. Niektórym udaje się odnosić sukcesy w sporcie (piłka nożna), muzyce, rozrywce, biznesie.
Warto jednak przyjrzeć się działaniom kilku Nigeryjczyków, którzy mieszkają w Polsce. Na rzecz integracji środowisk afrykańskich i polskich działa John Abraham Godson, polityk i duchowny, poseł na Sejm RP od 2010 roku. Z kolei Henry Ubaka został pracownikiem policji w Komisariacie Praga Północ w Warszawie.
Przykładem twórczości nigeryjskiej na polskim gruncie jest również książka zatytułowana „Stadion. Diabelskie igrzyska” autorstwa Ify Nwamany, Nigeryjczyka mieszkającego od 2005 roku w Polsce. W swojej debiutanckiej powieści I. Nwamana podejmuje tematykę migracji z Nigerii do Polski, przybliżając trudności, jakie stanowią część codziennego życia migrantów nigeryjskich.
O rosnącym zainteresowaniu kulturami afrykańskimi w Polsce może świadczyć prężna działalność szkół tańca, w których instruktorami są w znacznej mierze muzycy i artyści z różnych państw afrykańskich, jak również powstawanie lokali gastronomicznych serwujących dania kuchni afrykańskich, czego przykładami mogą być: nigeryjska restauracja i afrykański sklep spożywczo-przemysłowy w Warszawie.
Ponadto na rzecz Afrykanów, w tym Nigeryjczyków, działa w Polsce kilka organizacji pozarządowych, między innymi Fundacja Afryka Inaczej, Fundacja dla Somalii, Stowarzyszenie Somalijskie w RP, Fundacja Ocalenie, Fundacja Usłyszeć Afrykę, Fundacja Afryka Connect, Forum Kenijsko-Polskie, Polska Akcja Humanitarna, Instytut Afrykański. Na Uniwersytecie Warszawskim działa z kolei Katedra Języków i Kultur Afryki, jedyny tego typu ośrodek naukowy w Polsce, prowadzący studia nad Afryką Subsaharyjską (w tym językiem hausa i Nigerią).