Przejdź do treści

Nawigacja

Białoruś

Helena Głogowska

 

Informacje podstawowe
Ludzie i ich kultura
Święta i zwyczaje narodowe
Kuchnia
Związki z Polską
Integracja w Polsce – sukcesy i trudności

 

Czytaj całość (plik pdf)

 

Informacje podstawowe

 Od 1991 r. (od rozpadu ZSRR) Białoruś jest jednym z państw sąsiadujących z Polską od wschodu. Poza Polską sąsiadami Białorusi są: na wschodzie – Rosja,  na południu - Ukraina, na północy – Litwa i Łotwa. Obszar Białorusi wynosi 207600 km². Pod względem powierzchni znajduje się ona na 13 miejscu w Europie. Powierzchnia Białorusi nie jest zbyt urozmaicona pod względem rzeźby terenu. Większość obszaru, około 70%, znajduje się poniżej 200 m n.p.m. - średnia wysokość terenu to 160 m n.p.m. Białoruś jest krajem bagienno-leśnym. Bagna i torfowiska stanowią około 30% powierzchni kraju. Około 38% zajmują lasy, w tym puszcze, m.in. Puszcza Białowieska. Są one cennym źródłem drewna, które jest największym bogactwem naturalnym Białorusi. Lasy są schronieniem dla licznej zwierzyny i ptaków (ok. 250 gatunków), takich jak: żubry, wilki, rysie, niedźwiedzie, lisy, jenoty, borsuki, wydry, łosie, jelenie, sarny, dziki, wiewiórki, kuny leśne, szopy pracze, norki, bobry, głuszce, cietrzewie, bociany (w tym czarne), żurawie, bieliki, sokoły wędrowne, puchacze, dzięcioły. Rosną w nich różne gatunki drzew i roślin, objętych także ochroną, np. odmiany storczyków. Wśród bogactw naturalnych są też złoża ropy naftowej (w okolicach Reczycy), pokłady soli potasowej. W gospodarce dominuje sektor rolny, będący spadkiem po byłych kołchozach i sowchozach. Jadąc po Białorusi zdumiewają zagospodarowane pola, mimo małej ilości gospodarstw rolnych typu farmerskiego. W ostatnich latach na wsiach, które w naturalny sposób się wyludniają, pojawiły „dacze” i gospodarstwa agroturystyczne. Przemysł jest podporządkowany centralnemu kierownictwu państwowemu.  Ważne znaczenie dla gospodarki ma przetwórstwo ropy naftowej w Homlu i Nowopołocku. W Żłobinie istnieją wielkie zakłady metalurgiczne, w Połocku  i Bierozowce – huty szkła, w Grodnie – zakłady azotowe, w Mińsku – fabryka traktorów, ciężarówek „Biełazów” i autobusów marki „Maz” oraz fabryka zegarków. Rozwinięty jest przemysł elektrotechniczny i elektroniczny. Przemysł funkcjonuje głównie dzięki wsparciu ze strony Rosji i poparciu państwa, gdyż wiele towarów (np. sprzęt elektroniczny, AGD, odzież i obuwie, artykuły spożywcze) nabywa się zagranicą, np. w Polsce, ze względu na niższe ceny.  Na Białorusi tańszy jest alkohol, benzyna i ropa naftowa, pieczywo i nabiał, często też lepszej jakości niż w Polsce. Południowo-wschodnia część Białorusi (obwód homelski) stanowi tzw. „zonę czarnobylską”, która uległa największemu skażeniu promieniotwórczemu po wybuchu elektrowni atomowej w Czarnobylu na Ukrainie 26 kwietnia 1986 r. Poleskim Rezerwatem Radiacyjno-Ekologicznym objęto 215 tys. ha, z których wysiedlono 365 wsi i miasteczek (ok. 135000 ludzi).

Ludzie i ich kultura

Białoruś zamieszkuje ok. 10 mln ludności, z których 81% uważa się za Białorusinów. Wśród ponad 130 narodowości, zamieszkujących kraj, największy odsetek stanowią: Rosjanie - ok. 12% ludności, Polacy – 4%, Ukraińcy – 2%, Żydzi – 0,3%. Autochtoniczną ludnością są też Litwini (w rejonie Rymdziun i Gierwiat) i Tatarzy. Ponad 70% ludności Białorusi mieszka w miastach. Mińsk jako stolica jest największym miastem Białorusi, zamieszkuje w nim ponad 2 mln ludzi, co stanowi ponad 20% wszystkich mieszkańców Białorusi. Około 3 mln Białorusinów mieszka poza granicami Białorusi. Na ziemiach białoruskich przed X w. żyły plemiona wschodniosłowiańskie Krywiczów, Radzimiczów i Dregowiczów, których wierzenia były pogańskie. To z tych plemion kształtował się naród białoruski. Obecnie mieszkańcy Białorusi są zróżnicowani pod względem wyznaniowym – ok. 80% stanowią wyznawcy prawosławia. Kwestia zróżnicowania religijnego jest wynikiem procesów religijnych, zachodzących na ziemiach białoruskich od X w. Mieszkańcy Białorusi często odwołują się do pogańskich korzeni, do prasłowiańskich wierzeń i tradycji oraz kultu przyrody i sił natury. Mimo chrystianizacji Białorusi zachowało się wiele zwyczajów, legend, świąt i pieśni z czasów pogańskich, które są wyróżnikiem autentycznej białoruskiej kultury ludowej. Północna część Białorusi do XIV w. pozostawała pogańską i przyjęła chrześcijaństwo zachodnie po unii polsko-litewskiej w Krewie w 1385 r. Dlatego też pojawił się wyraźny podział na prawosławnych i katolików. Świadczą o tym zachowane najstarsze świątynie obu obrządków – cerkwie (z XII w. w Grodnie na Kołoży oraz w Połocku) i kościoły (w Iszkołdzi, Komajach). Wpływy religijne obu obrządków w XVI w. (w 1596 r.) doprowadziły do unii kościelnej, która została skasowana przez władze carskie w 1839 r. i ludność musiała dokonać wyboru między cerkwią prawosławną a kościołem rzymskokatolickim. W XVI w. na ziemie białoruskie dotarły wpływy protestantyzmu, który zyskał podatny grunt wśród warstw możnowładczych Radziwiłłów, Kiszków i innych rodów arystokratycznych i magnackich. Na Białorusi był on związany z rozpowszechnieniem druku i powstawaniem świątyń protestanckich – zborów ewangelickich, które pozostały do dziś i służą obrządkowi prawosławnemu (cerkiew w Zasławiu) bądź katolickiemu (kościół w Smorgoniach). Renesans protestantyzmu na ziemiach białoruskich nastąpił po I wojnie światowej w postaci różnych odłamów, np. chrześcijan baptystów,  Adwentystów Dnia Siódmego, którzy przetrwali do dziś i stanowią ok. 1,5% mieszkańców Białorusi.

Religią dość rozpowszechnioną na Białorusi był judaizm, co wiązało się z osadnictwem Żydów w miastach i miasteczkach Białorusi, w których stanowili często ponad połowę i budowali swoje świątynie – synagogi. Po II wojnie światowej niewiele pozostało synagog i Żydów, a i spośród tych, którzy ocaleli w wyniku II wojny światowej znaczna część wyjechała na początku lat 90. XX w. do Izraela.
W XIV w. na ziemiach białoruskich pojawili się Tatarzy krymscy, sprowadzeni przez wielkiego księcia litewskiego Witolda do pomocy w walce z Krzyżakami. Osadzeni głównie na Mińszczyźnie i Nowogródczyźnie pozostali tam dotychczas zachowując swoje odrębne wyznanie - islam. Jako pamiątka po Tatarach w Iwiu pozostał także zabytkowy, dotychczas czynny drewniany meczet.
W związku ze znaczącym wpływem religii na kwestię narodową na Białorusi szczególnie dały znać o sobie stereotypy – jak katolik to Polak, a jak prawosławny – to Białorusin. Dotychczas mają one istotny wpływ na formowanie świadomości narodowej, mimo że kwestie narodowe i religijne są zupełnie odrębne, w przypadku Białorusi bywają sprowadzane do jednej wspólnej, co sprzyja powielaniu utartych od dawna stereotypów.
Niezwykle ważnym elementem kultury, świadczącym o odrębności a jednocześnie o tożsamości kulturowej Białorusi pozostawał język białoruski, w którym zachował się bogaty folklor, zabytki piśmiennictwa, literatura piękna. Pieśni ludowe, zachowane na wsiach, stały się przedmiotem zainteresowania etnografów i muzyków oraz inspiracją do ich zachowania oraz wykorzystania współczesnego. Obecnie na Białorusi są dwa języki urzędowe: białoruski i rosyjski, ze zdecydowaną przewagą ostatniego. Społeczeństwo jest w znacznym stopniu zrusyfikowane, co jest wynikiem oświaty rosyjskojęzycznej oraz powszechnego używania języka rosyjskiego w domu, w pracy oraz na ulicy. Język białoruski używany jest głównie przez inteligencję o wyraźnej białoruskiej orientacji narodowej oraz na prowincji białoruskiej przez starsze pokolenia ludności wiejskiej. Powstaje literatura piękna w języku białoruskim, także będąca dziełem młodego pokolenia twórców. Muzyka na Białorusi w znacznej mierze opiera się na folklorze, dotychczas nieźle zachowanym. Od dawna inspirował on kompozytorów i twórców muzyki, m.in. Stanisława Moniuszko, Mieczysława Karłowicza. Na Białorusi jest tradycja śpiewu chóralnego (chór Ryhora Szyrmy, Hienadzia Citowicza) oraz amatorskich zespołów artystycznych. Popularna jest ciągle muzyka ludowa, odtwarzana przez młode pokolenia artystów.Ciągle zadziwia obecna na Białorusi sztuka ludowa, której bogactwo można oglądać w działach etnograficznych muzeów regionalnych. Wieś białoruska ma charakter żywego skansenu. Układ wsi, drewniane domy (spotykane także w miastach i miasteczkach), przydrożne krzyże są kunsztem białoruskiej sztuki ludowej. Poza tym spotyka się wyroby użytkowe z drewna, gliny oraz ze słomy. Drewno stanowi podstawowy materiał budowlany i do wykonywania przedmiotów codziennego użytku oraz do ozdabiania domostw. Dekoracje z drewna często pojawiają się na szczytach domów (rozetki symbolizujące słońce) oraz przy oknach (okiennice i nadokienniki rzeźbione ornamentami roślinnymi i geometrycznymi). Podobnie zdobione są ościeżnice na rogach domów oraz ganki. Ornamenty przyrodnicze i geometryczne pojawiają się także na przedmiotach codziennego użytku – meblach, krzesłach, łyżkach.

Szczególnymi dziełami sztuki są ręczniki, mające w kulturze ludowej Białorusi znaczenie rytualne. Ozdobny ręcznik wiesza się w kącie na ikonę, na ręczniku podaje się chleb przy powitaniu gości; używa się go podczas wesel i chrzcin. Mogą one być wyszywane krzyżykami w ornamenty geometryczne, roślinne bądź ornitologiczne zazwyczaj kolorami czerwonym i czarnym. Mogą też być tkane na krosnach.

Święta i zwyczaje narodowe

Święta chrześcijańskie obchodzone są według dwóch kalendarzy – w cerkwi prawosławnej według juliańskiego (tzw. stary styl) i w kościele rzymskokatolickim – według gregoriańskiego (tzw. nowy styl). Różnica między stylami wynosi 13 dni. Najważniejszymi świętami chrześcijańskimi są: Boże Narodzenie (Kalady) 25-26 grudnia (7-8 stycznia), Wielkanoc (święto ruchome, nieraz obchodzone razem, ale częściej prawosławna po katolickiej), Zielone Świątki (Trojca, Siomucha – 7 tygodni po Wielkanocy).  
Święta państwowe na Białorusi są związane głównie z II wojną światową. Za  dzień niepodległości uznaje się 3 lipca, dzień wyzwolenia Mińska spod okupacji niemieckiej w 1944 r. Dniami wolnymi od pracy są także 1 stycznia – Nowy Rok, 7 stycznia – prawosławne Boże Narodzenie, 8 marca – Dzień Kobiet, Radaunica – we wtorek po prawosławnej Wielkanocy, 9 maja – dzień zakończenia II wojny światowej, 7 listopada – rocznica rewolucji październikowej, 25 grudnia – katolickie Boże Narodzenie.
W kalendarzu świąt tradycyjnych na uwagę zasługuje najważniejszy w kulturze ludowej kult przodków, któremu został podporządkowany kalendarz świąt chrześcijańskich, co często ujawnia się w zachowanych tradycyjnych ich nazwach, np. Dziady, Kalady, Radaunica, Kupała. Ze świętami tymi związane są tradycyjne obrzędy i zwyczaje ludowe. Dziady są tradycyjnym przedchrześcijańskim świętem związanych z kultem zmarłych. Czczono ich rytualną wieczerzą, na którą przygotowywano specjalne dania – nieparzystą ilość (7-13).Dziady sprawiano kilka razy w ciągu roku (w zależności od miejscowości) jesienią i wiosną. Najważniejszymi były Dziady jesienne (w sobotę przed św. Dymitrem), wiosenne na Radaunicę oraz przed Trojcą. W tradycji katolickiej Dziady świętowano w dzień wszystkich zmarłych – 2 listopada. Od końca lat 80. XX w. tego dnia na Białorusi odbywa się przemarsz do Kuropat, miejsca stalinowskich zbrodni z lat 1937-1941. Obrzęd Dziadów wiosennych związany jest ze wspominaniem zmarłych po Świętach Wielkanocnych i odbywa się w różnych miejscach od środy poświątecznej do wtorku po Niedzieli Przewodniej (tydzień po Wielkanocy). Wtedy obchodzi się go na cmentarzu – na grobach zmarłych przodków spożywa się posiłki i zostawia się je zmarłym. 

W związku z późnym kształtowaniem się narodu białoruskiego (pod koniec XIX w.) bardziej żywotne stały się tradycyjne święta niż narodowe. Kształtowanie się narodu białoruskiego jako politycznego podmiotu państwowotwórczego przypadło na przełom wieków XIX  i XX. W związku z tym, że po I wojnie światowej na mapie Europy nie zaistniało państwo białoruskie, obwieszczone 25 marca 1918 r., proces narodowotwórczy i państwowotwórczy został znacznie ograniczony. Ludność ziem białoruskich podlegała polonizacji bądź rusyfikacji, w czym istotną rolę odgrywały kościół rzymskokatolicki i cerkiew prawosławna. W II połowie lat 80. XX w. rozpoczął się na Białorusi proces odrodzenia narodowego. Zaczęto sięgać do historii i spuścizny kulturowej na ziemiach białoruskich i uznawać je za własne. Powstał Białoruski Front narodowy i organizacje nieformalne - „Tutejszyja”, „Majstrounia”, „Pachodnia”.

Kuchnia

Kuchnia białoruska ma wielowiekową, bogatą tradycję. Jej podstawą są potrawy  z surowców łatwo dostępnych, pochodzących z hodowli, uprawy albo zbieractwa. Na polach siano żyto, pszenicę, jęczmień, proso; uprawiano groch, fasolę, bób, rzepę, ogórki, brukiew, rzodkiew, cebulę i czosnek. Hodowano krowy, świnie, owce, kozy, gęsi, kaczki i kury.
Rytualny charakter w kuchni białoruskiej ma chleb – chodziło się z nim na chrzciny, w swaty, na ślub, kładzie się go na grobach przodków. Chlebem i solą wita się dotychczas ważnych gości. Chleb z mąki żytniej na bazie wcześniej przyrządzonego rozczynu wypiekano w specjalnych piecach. 
W kuchni białoruskiej sporządza się głównie potrawy gotowane, duszone, pieczone i zapiekane. Ich główną cechą jest to, że są przez dłuższy czas ciepłe i są na ogół bardzo kaloryczne. Surowcami do sporządzania posiłków są  głównie wieprzowina, ryby, ziemniaki, kasze i grzyby. Używa się dużo tłuszczu, zwłaszcza masła, słoniny, śmietany. Wśród warzyw stosuje się kapustę, marchew, pietruszkę, seler, buraki, cebulę, ogórki, pomidory. Typowymi zupami są kapuśniaki, krupniki, barszcze i rosoły,  zupy ziemniaczane, grzybowe, rybne i chłodniki. Częstym dodatkiem do zup są uszka gotowane i pieczone oraz zacierka. Typowymi są zupy mleczno-warzywne i sporządzane na zakwasie chlebowym. Podstawą kuchni są potrawy mięsne, które są przyrządzane na różne sposoby. Najczęściej mięso występuje w połączeniu z ziemniakami (pyzy z mięsem, placki z mięsem), kaszami, warzywami, grzybami i słoniną. Są  one na ogół ciężkostrawne. Wiele potraw stanowią mięsa faszerowane różnymi produktami. Jest ono też wykorzystywane jako farsz do pierogów, ciast, ziemniaków i warzyw. Również w kuchni białoruskiej często wykorzystywane są podroby, z których przyrządza się dania samodzielne lub dodaje się je do farszy.
Szczególne miejsce w kuchni białoruskiej zajmują ziemniaki. Gotowane i suto kraszone skwarkami i tłuszczem są podstawowym dodatkiem do mięs i warzyw. Podaje się je również ze zsiadłym mlekiem, zwłaszcza latem. Ziemniaki są także surowcem dla wielu dań, takich jak: placki, oładki, bliny, babki, pierogi, zapiekanki, kiszki. Ciekawym daniem jest puree zapiekane z grochem lub kaszami.
Do picia podaje się kwas chlebowy, sok brzozowy, herbatki ziołowe (z konfiturami) lub alkohol, którego produkcja ma bogatą tradycję na Białorusi. Szczególną rolę pełni mleko, które podaje się do picia świeże lub kwaśne. Ze zsiadłego mleka przyrządza się sery, a ze śmietany masło. Pozostała maślanka służy jako napój do placków ziemniaczanych albo surowiec do placków mącznych.

Związki z Polską

W 1921 r. po traktacie w Rydze część ziem białoruskich znalazło się w II Rzeczypospolitej – tzw. Kresy Północno-Wschodnie. W granicach państwa polskiego znalazło się ponad 2 mln Białorusinów, zamieszkałych w województwach wileńskim, nowogródzkim, poleskim, białostockim. Władze polskie prowadziły politykę asymilacji Białorusinów, nie zezwalały na istnienie instytucji białoruskich, m.in. szkół, teatru. Po II wojnie światowej granica polsko-białoruska przesunęła się na zachód. W latach 1944-1947 oraz w 1957 r. w ramach tzw. repatriacji Polacy mogli wyjeżdżać do Polski z terenów wchodzących przed wojną do II Rzeczypospolitej. Wśród nich znajdowali się także Białorusini wyznania rzymskokatolickiego – uznawano je jako kryterium polskiej przynależności narodowej. Część Białorusinów osiadła też w Polsce na tzw. Ziemiach Odzyskanych, chcąc uchronić się przed represjami aparatu sowieckiego. Mimo, że zmieniali nazwiska i deklarowali polską opcję narodowościową, stawali się oni obiektem zainteresowania służby bezpieczeństwa, która zatrzymywała ich, by deportować ich do ZSRR lub skazywać na karę śmierci bądź więzienia w Polsce. Odrębną grupę stanowili Białorusini zamieszkali na Białostocczyźnie, którzy pozostali w Polsce po ustaleniu granicy jako mniejszość narodowa. Po 1956 r. pozwolono im na działalność w ramach Białoruskiego Towarzystwa Społeczno-Kulturalnego, powstał tygodnik białoruski „Niva”, w szkołach nauczano języka białoruskiego. Sporadycznie podtrzymywano kontakty rodzinne po obu stronach granicy na podstawie oficjalnych zaproszeń. Czasami też dochodziło do wyjazdów do Polski w ramach łączenia rodzin.

Integracja w Polsce – sukcesy i trudności

Po powstaniu niepodległej Białorusi do Polski przyjeżdżała na studia głównie młodzież polskiego pochodzenia z Białorusi, otrzymując stypendia rządu polskiego. Niektórzy pozostali w Polsce na zawsze, zakładając rodziny i podejmując pracę zawodową. Po wyborze na prezydenta Białorusi Aleksandra Łukaszenki do Polski zaczęli wyjeżdżać także Białorusini, najczęściej zaangażowani w opozycję. Są oni drugim po Czeczenach narodem, który w Polsce otrzymuje ochronę międzynarodową – status uchodźcy, głównie z powodów politycznych. W latach 1992-2008 129 Białorusinów uzyskało w Polsce status uchodźcy. Częstym powodem emigracji do Polski jest sytuacja polityczna w Republice Białoruś, która zmusza ciągle Białorusinów z kręgów opozycyjnych do emigracji z kraju.
Drugą znaczącą grupę wśród imigrantów z Białorusi stanowią studenci, którzy z powodu udziału w akcjach opozycji zostali wyrzuceni z białoruskich szkół wyższych i otrzymali możliwość kontynuacji studiów w Polsce.
Ważnym powodem imigrowania do Polski jest także praca i chęć dorobienia się. Wielu Białorusinów praktykuje migracje wahadłowe do Polski, przyjeżdżając na kilka godzin, dni lub tygodni. Krótsze pobyty wiążą się z nielegalnym handlem, głównie paliwem, papierosami i alkoholem, dłuższe zaś z pracą sezonową – np. w budownictwie, przy zbieraniu truskawek. Dla studentów relegowanych z białoruskich uczelni z powodów politycznych w 2006 r. uruchomiono w Polsce specjalny program stypendialny im. Konstantego Kalinowskiego. Program stypendialny wielokrotnie był krytykowany, gdyż nie spełnił nadziei jego pomysłodawców.

Część Białorusinów trafiło do Polski ze względu na związki rodzinne. Powodem do emigrowania z Białorusi jest także wydawana w konsulatach RP na Białorusi Karta Polaka.