Przejdź do treści

Nawigacja

Afgańczycy

Marta Smagowicz, współpraca i zdjęcia: Maria Amiri 

Informacje podstawowe
Ludzie i ich kultura
Święta i zwyczaje narodowe
Życie codzienne
Kuchnia
Związki z Polską
Integracja w Polsce – sukcesy i trudności

Czytaj całość (plik pdf)

Informacje podstawowe

Afganistan jest krajem śródlądowym, położonym w Azji Centralnej. To obszar  górzysty i wyżynny – góry stanowią ok. 80% jego powierzchni. Na terenie Afganistanu klimat jest zróżnicowany, surowy, podzwrotnikowy kontynentalny – suchy i skrajnie suchy, a w górach chłodny. Upał i burze  piaskowe wywołane przez silny, gorąDolina Pandzszirucy i suchy wiatr wiejący od lipca – bad-e sad-o-bist ruz (wiatr stu dwudziestu dni) w zachodnim Afganistanie, wyrządzają poważne szkody niszcząc zasiewy i plony. Na północy zima jest długa, mroźna, z silnymi opadami śniegu, wiatrami i zamieciami. Problemem tego kraju jest niewystarczająca ilość wody, gdyż opady są bardzo niskie (100-300 mm rocznie), a zdarzające się susze skutkują niedoborem żywności. W Afganistanie istnieją systemy irygacyjne, podziemne tunele wykopane na głębokości kilku metrów, prowadzone przez wiele kilometrów. Największy z nich znajduje się w dolinie rzeki Helmand. Jednak wojna spowodowała wiele zniszczeń w systemie nawadniania.

Rolnictwo stanowi podstawę gospodarki w Afganistanie. Uprawia się głównie zboża (pszenica, kukurydza, jęczmień), bawełnę, rośliny oleiste, granaty, sady owocowe i winnice – rodzynki są jednym z głównych towarów eksportowych. Rozwinięta jest również uprawa maku opiumowego, która stanowi duży problem dla kraju. Szacuje się, że ok. 90% opium na świecie pochodzi z Afganistanu. Na uprawie maku opiumowego zarabia mafia narkotykowa. Rząd próbuje ograniczyć produkcje opium, ale trudno jest zapewnić alternatywne źródła dochodu dla afgańskich rolników. Dobrze rozwinięta jest hodowla owiec, głównie karakułowych (8,8 mln), kóz (7,3 mln), wielbłądów i koni. Do najpopularniejszych zwierząt należą osły, służące przede wszystkim jako zwierzęta juczne. Afganistan należy do jednych z najsłabiej rozwiniętych gospodarczo państw świata. Pomimo pomocy międzynarodowej, która świadczona jest na wielką skalę od momentu obalenia Talibów w 2001 roku, 36% mieszkańców żyje na granicy ubóstwa. Prognozowana długość życia od momentu narodzin wynosi jedynie około 49 lat. Ze względu na sytuację ekonomiczną i życie wielu rodzin na skraju ubóstwa, często dzieci muszą podejmować się pracy, żeby pomóc w utrzymaniu rodziny i nawet, jeśli edukacja byłaby możliwa, muszą z niej zrezygnować.

 

 

Ludzie i ich kultura

Afganistan stanowi mozaikę różnych grup etnicznych i plemiennych, które w większośc

i żyły obok siebie przez wieki. Należą do nich: Pasztunowie, Tadżycy, Hazarowie, Uzbecy, Turkmeni, Aimakowie, Beludżowie, Brahui, Nuristańczycy, Paszai, Pamirczycy, Kirgizi, Mongołowie, Arabowie. Ponadto w Afganistanie żyje duża populacja koczowników i nieliczne grupy Hindusów i Sikhów. Każda z grup mówi odrębnym językiem lub dialektem. Wyróżnia się około 57 grup etnicznych, mówi się blisko pięćdziesięcioma językami i dialektami. Część z nich jest znana jedynie grupom mieszkającym w Afganistanie, część jest używana też w sąsiednich krajach: Pakistanie, Iranie,  Uzbekistanie. Obecnie  w Afganistanie, podzielonym na 34 prowincje, mieszka ponad 33 miliony osób. Swoją różnorodność zawdzięcza Afganistan położeniu na przecięciu historycznych szlaków handlowych prowadzących do Azji Południowej i Południowo-Zachodniej, w tym na Jedwabnym Szlaku. Tutaj na przestrzeni wieków ścierały się wielkie kultury oraz interesy światowych mocarstw. Afgańczycy wielokrotnie walczyli o utrzymanie swojej niezależności i, jak pisze prof. Jolanta Sierakowska-Dyndo: „Wolność dla Afgańczyków wydaje się być ważniejsza ponad wszystko, stanowi o ich honorze, o sensie bytu. Za tę ideę od lat płacą najwyższą cenę.”

Dokładna mapa języków Afganistanu i ich dialektów nie została nigdy sporządzona, są tylko dane fragmentaryczne.

Językami urzędowymi są pasztoDzieci w tradycyjnych odswietnych srojach afganskich z o i dari (należą do grupy języków irańskich), który jest językiem literatury. Dari jest językiem głównie Tadżyków i Hazarów. Jest używany na zamieszkanej przez Tadżyków północy kraju oraz w dużych miastach. Dari jest to dawna nazwa języka perskiego przyjęta oficjalnie przez Afgańczyków w 1964 r. zamiast dotychczasowej farsi (perski). Zarówno język perski, jak i paszto są nośnikami odrębnych systemów wartości, utrwalonych w poezji, legendach, baśniach, pieśniach, przysłowiach przez wieki żyjących w ustnych przekazach. 

Wielu z niewykształconych Afgańczyków potrafi cytować perską poezję. Większość przynajmniej pobieżnie zna twórczość z największych klasycznych poetów perskich: Rumi, Dżami, Hafez, Ferdousi. Większość z wykształconych i niewykształconych Afgańczyków, niezależnie od języka, którym się posługuje (paszto, dari lub język turkijski) uważa się za poetów. Poezja mówiona daje analfabetom podobne możliwości ekspresji jak osobom piśmiennym.

Podziały etniczne i językowe nie są jedynymi wśród ludności Afganistanu. Istotny podział przebiega też zgodnie z wyznaniem. Większość w Afganistanie stanowią muzułmanie,  a wśród nich sunnici szkoły hanafickiej, do których należą Tadżycy, Pasztunowie i Uzbecy. Szyici stanowią zaś mniejszość religijną, a należą do nich głównie Hazarowie. Do mniejszości religijnych można zaliczyć również sikhów i hinduistów.

 

 

Święta i zwyczaje narodowe

Afgańczycy, przywiązani do wielowiekowych zwyczajów i tradycji, uwielbiają celebrować różne uroczystości, w tym obchody Nowego Roku, czyli Nawruzu (lub Nałruzu). Obchody Nowego Roku przypadają na pierwszy dzień wiosny - 21 marca. Tradycja świętowania Nawruzu sięga starożytnych, przedmuzułmańskich czasów. Jest obchodzony w różnych krajach, głównie w Iranie, Afganistanie i Azji Centralnej. 

Nawruz symbolizuje początek nowego życia, przynosi nadzieję. Wielu Afgańczyków jest przekonanych, że tak jak spędzą pierwszy dzień Nawruzu, w taki sposób spędzą cały rok. Uroczystości noworoczne trwają przez trzy dni. Na tą okazję Afgańczycy kupują nowe ubrania, kilka dni wcześniej sprzątają dom, a w dniu samego święta odwiedzają się nawzajem. Przygotowują na tą okazję uroczyste posiłki, obdarowują się prezentami, w zależności od upodobań oraz możliwości finansowych rodziny. Tego dnia młodzi odwiedzają osoby starsze należące do rodziny, krewnych, przyjaciół i znajomych. Obowiązkiem każdego gościa jest obdarowanie upominkiem dzieci w odwiedzanej rodzinie.

W Afganistanie najbardziej hucznie Nowy Rok świętowany jest w Mazar-e Szarif na północy Afganistanu. Tysiące ludzi z całego kraju przyjeżdża, żeby wziąć udział w Święcie Czerwonych Kwiatów (mela-ye gul surkh), które trwa przez 40 pierwszych dni roku, kiedy na zboczach górskich otaczających miasto kwitną czerwone tulipany.

Życie codzienne

Dla Afgańczyka każda okazja jest dobra na spotkanie i rozmowę przy filiżance herbaty (czaj). Afgańczycy są narodem gościnnym, a częstowanie herbatą jest jednym z podstawowych zwyczajów. Przy każdym posiłku trzeba pamiętać o zwyczaju podania gościom herbaty (zielonej lub czarnej, zaparzanej też z kardamonem lub szafranem).

Afgańczycy mają swoiste poczucie czasu, nie lubią jak cudzoziemcy ich ponaglają, pośpieszają. Często mówią: „Wy macie zegarki, my mamy czas”. Uważają, że wszystko zdążą zrobić w swoim czasie, pośpiech jest dla nich niezrozumiały. Ważne dla Afgańczyków jest bezwzględne posłuszeństwo wobec starszych członków rodziny, zwłaszcza mężczyzny – głowy domu oraz okazywanie szacunku wobec innych członków rodziny. Starsze rodzeństwo opiekuje się młodszym. Dzieci opiekują się rodzicami na starość. Chłopcy i dziewczynki mogą wspólnie bawić się do ok. 7-9 roku życia, potem dziewczęta zaczynają nosić chustę.

Świat kobiet zawsze był bardzo strzeżony przed kontaktami ze światem zewnętrznym (szczególnie przed obcymi mężczyznami) przez mężczyzn z danej rodziny. Zgodnie ze zwyczajem, dziewczyny są młodo wydawane za mąż, chociaż zgodnie z konstytucją powinny miećStudentki wydzialu malarstwa i sztuk pieknych na Uniwers przynajmniej 16 lat (a chłopcy 18). Wydanie za mąż stanowi o honorze i zapewnia szacunek otoczenia, rodzina nie jest dłużej narażona na zachwianie opinii o cnocie młodej kobiety (co nie jest trudne, gdyż jakakolwiek zła opinia, nawet jeśli jest tylko plotką, może zepsuć reputację dziewczyny, a tym samym całej rodziny). 

Afganistan to kraj mężczyzn, kobiety są widoczne na ulicach w stolicy oraz dużych miastach, w wioskach czy dolinach rzadko poruszają się samotnie, rzadko widać je poza domem. Zawsze, gdy wychodzą, są zakryte, noszą zakrywające całe ciało i twarz burki.

W Kabulu wiele kobiet ubiera się w żakiety i długie spódnice lub spodnie, płaszcze do uda lub kolan, luźne bluzy i spodnie. Na głowy zakładają cienkie chusty, niemalże spadające na ramiona. Często, w szczególności poza miastem, można zobaczyć kobietę idącą za swoim mężem, bratem, ojcem. Zawsze jako pierwszy do domu, sklepu wchodzi mężczyzna, a kobieta na końcu. W Afganistanie do meczetu chodzą mężczyźni, kobiety modlą się w domach. Nie ma powszechnego zwyczaju chodzenia do meczetu przez kobiety, tak jak w Iranie czy krajach arabskich. W Kabulu są meczety z częścią przeznaczoną dla kobiet, które pojawiają się tam tylko podczas ważnych uroczystości.

Rozpoczynając spotkanie z Afgańczykiem trzeba uścisnąć dłoń, natomiast kobietom nie podaje się ręki. Dla nawiązania dobrej rozmowy, ważny jest wstęp grzecznościowy: pytamy o zdrowie rozmówcy i zdrowie rodziny, np. famil-e szomo khub ast. Podczas wizyty lub spotkania nie należy od razu poruszać głównego tematu. Okrężne dążenie do celu rozmowy jest wskazane, oczekiwane i powszechnie praktykowane przez samych Afgańczyków.  Afgańczycy używają wielu formułek grzecznościowych, tzw. ta’arof, co może być mylące dla osób spoza ich kręgu kulturowego, np. gdy podwozimy Afgańczyka pod dom, a jest pora obiadowa, z grzeczności zaprosi do siebie, jednak nie należy przyjmować zaproszenia, ale zaznaczyć, że innym razem bardzo chętnie złoży się wizytę lub przybędzie na obiad.

Kuchnia

„Najpierw jedzenie, potem rozmowa” (przysłowie afgańskie)

Dla Afgańczyków w ciągu dnia ważne są dwa momenty - czas na modlitwę oraz czas na posiłek. W urzędach państwowych, prywatnych firmach, sklepach, kiedy nastaje południe i czas na posiłek (waght-e none czoszt), rozchodzi się zapach ryżu i baraniny i większość osób zajmuje się jedzeniem. Jest to pora dnia, w której bardzo trudno byłoby cokolwiek załatwić. Kuchnia afgańska jest bogata i różnorodna. Historycznie wpływ na kuchnię afgańską wywarła kuchnia perska oraz indyjska.

Stragan z owocami

Do każdego dania i posiłku dodawany jest chleb (nan). Nanwai, czyli piekarnia, w której wypieka się nan, znajduje się niemal na każdej ulicy. Jest nan podłużny o grubym cieście i podłużny o cienkim cieście; nan okrągły z „igłowatym” wzorkiem na środku oraz nan okrągły, nieco większy z pulchnymi krawędziami. Ciepły, świeżo upieczony chleb sprzedawany jest przynajmniej trzy razy dziennie. Tradycyjny posiłek odbywa się przy rozłożonym na podłodze obrusie. Do posiłków podawany jest gęsty jogurt (mast), w którym można maczać chleb lub dodawać go do ryżu, oraz sałatka ze świeżych warzyw. Podstawową potrawę stanowi ryż z kawałkami baraniny lub kurczaka. Sztućcami, których używa się do posiłków są łyżka  i widelec. Do posiłków podawane są owoce – arbuzy, winogrona i jabłka.

Ghobeli palaw (potocznie zwany Kabuli pelew):

Potrawa zwana też królewską, bardzo bogata, podaje się ją podczas specjalnych uroczystości, ale także przygotowuje dla gości lub dla domowników. Sposób przygotowania różni się w zależności od regionu. Przepis poniższy jest na kabuli pelew przygotowywany na zachodzie kraju, w Heracie oraz w stolicy. 

Produkty:

1 kg ryżu basmati
duża łyżka cynamonu
100 g rodzynek
100 g migdałów - najlepiej kupić obrane i pokroić na 4 podłużne części
3 średniej wielkości marchewki - pokroić w cieniutkie paseczki, ok. 8 cm
olej, sól, cukier

Ryż:

Do dużego garnka wlać ponad połowę wody, np. do 3 litrów wody dodać 3 duże płaskie łyżki soli. Do zagotowanej wody wsypać ryż, gotować ok. 5 minut na wolniejszym ogniu. Następnie pół-miękki ryż wlać do durszlaka (jeśli ryż jest za słony, można przelać go zimną wodą). 

W międzyczasie należy przygotować:

Uwaga: przy tej czynności zalecana jest duża ostrożność (olej bardzo pryska).

Na patelnię wlać ok. pół szklanki oleju, podgrzać go, następnie wsypać do tego dwie duże płaskie łyżki cukru. Czekać aż cukier się rozpuści i stanie się ciemnobrązowy. Odstawić, przykryć pokrywką.

Po kilku minutach na tę patelnię trzeba bardzo powoli, z daleka, wlać szklankę letniej, ale nie zimniej, wody (najlepiej wlewać przez szparę między przykrywką a patelnią, powstaje bowiem gęsty dym i pryska olej). 

Ryż c.d.

Pół-miękki ryż powoli zabarwiać na brązowo olejem z patelni (polewać i lekko mieszać).

Następnie, na dnie dużego garnka położyć kromki białego chleba lub grubsze plastry surowych ziemniaków. Ułożyć ryż w kształcie piramidy. Zrobić kilka dziurek (ok. 8) i wlać do nich po dużej łyżce wody. Po bokach poukładać w małych piramidach migdały, marchewkę i rodzynki. Całość posypać dużą łyżką lub dwoma łyżkami cynamonu.

Owinąć pokrywkę ręcznikiem, zakryć garnek i pozostawić na bardzo małym ogniu na 40 do 60 minut. Najwcześniej po 30 minutach można zajrzeć i sprawdzić, czy ryż jest miękki (ważne, żeby z garnka nie uciekała para). Kiedy ryż jest gotowy, trzeba na patelni pogrzać mniej niż pół szklanki oleju. Następnie wyjąć na talerz rodzynki, marchew i migdały, a ryż w garnku polać gorącym olejem, następnie lekko poruszać ryż dużą płaską łyżką. Na koniec ryż wyłożyć na półmisek, posypując wymieszanymi bakaliami.

Związki z Polską

Dla Afganistanu, po odzyskaniu niepodległości (ogłoszonej przez króla Amanullaha w maju 1919 r.), najważniejsze było uzyskanie możliwie najszerszego uznania na arenie międzynarodowej. Popularność Polski wzmacniało podobne położenie geopolityczne – pomiędzy dwoma mocarstwami. Polska i Afganistan były zainteresowane rozwojem współpracy politycznej i gospodarczej. W Turcji, w Ankarze, 3 listopada 1927 r. został podpisany traktat przyjaźni pomiędzy Rzeczpospolitą Polską a Królestwem Afganistanu. Okazją do pogłębienia współpracy była trzydniowa wizyta króla Amanullaha wraz z żoną Suriją w Warszawie,  w 1928 roku. 

W 1938 r. rząd afgański wydał zgodę na powołanie polskiego przedstawiciela dyplomatycznego w Kabulu. Funkcja była nominalna, ze stałą siedzibą placówki w Teheranie. Dopiero w 1962 r. zostały otwarte ambasady w Kabulu oraz w Warszawie. Ambasada w Kabulu działała do 1992 r. i została ponownie otwarta w 2007 r.

Polska jest zaangażowana w przekazywanie pomocy do Afganistanu od 2002 r. W latach 2002 – 2009 w ramach programu polskiej pomocy zagranicznej zrealizowano w Afganistanie ponad 100 projektów na łączną kwotę ok. 46 mln PLN. Tylko w 2009 r. zostały przeznaczone środki w wysokości 40 mln PLN, a w 2010 r. 35 mln PLN. Polska przeznacza środki głównie na wzmocnienie struktur państwa i społeczeństwa obywatelskiego, tworzenie miejsc pracy, edukacje, ochronę zdrowia oraz rozwój prowincji i miasta Ghazni. Dzięki rządowym programom stypendialnym, do Polski przyjechało na studia z Afganistanu w 2005 r. 16 studentów, w 2006 r. 3 studentów, a w 2007 r. – 15 studentów. Studenci zaproszeni do Polski studiowali na różnych kierunkach, m.in. stosunki międzynarodowe i medycyna. Niektórzy z zaproszonych studentów zamieszkali w Polsce, inni pracują w administracji i dyplomacji afgańskiej. Dzięki staraniom Stowarzyszenia Współpracy Polsko-Afgańskiej Hamkari, w 2013 r. powstała Polsko-Afgańska Grupa Parlamentarna w Sejmie oraz jej odpowiednik w Afganistanie.

Do Polski przybywali również uchodźcy i imigranci z Afganistanu. Uchodźcy afgańscy przybywali do Polski głównie w latach 1996 – 2000 (rocznie wniosek o nadanie statusu uchodźcy składało od 300 do ok. 700 osób). W ciągu ostatnich kilku lat liczba ta wynosiła się do około 100 wniosków.

Integracja w Polsce – sukcesy i trudności

Niestabilna sytuacja w Afganistanie powoduje, że w Polsce stale pojawiają się osoby wnioskujące o nadanie statusu uchodźcy, chociaż, jak wynika z przedstawionych wcześniej danych, od upadku rządów Talibów jest ich znacznie mniej. 

Uchodźcy przybywający do Polski po amerykańskiej interwencji w 2001 r. to osoby, często rodziny, uciekające przed przedłużającą się wojną podjazdową i niepokojami w Afganistanie. Uchodźcy pochodzili również z grupy etnicznej Hazarów, którzy w Afganistanie należą do mniejszości religijnej (są szyitami). Od kilku lat wśród uchodźców afgańskich przeważają mężczyźni, w tym małoletni chłopcy (w wieku 13 - 17 lat) przebywający na terytorium Polski bez opieki rodziców.

Uchodźcy z Afganistanu mierzą się z wieloma problemami charakterystycznymi dla tej grupy cudzoziemców przebywających w Polsce. W związku z tym, często zwracają się po pomoc do organizacji pozarządowych, które specjalizują się w pracy z cudzoziemcami. Wielu uchodźców, którzy trafiają do Polski, ma na celu znalezienie się w innym kraju, nie traktują Polski jako kraju docelowego. Tak jest i w przypadku uchodźców afgańskich.

Wśród uchodźców afgańskich są osoby, które nie są wykształcone, nie znają języka angielskiego i podczas udzielania pomocy konieczne jest zapewnienie tłumacza języka paszto lub dari, co nie zawsze jest możliwe i utrudnia komunikację. Trudność w udzielaniu pomocy sprawia również brak zrozumienia podstawowych koncepcji prawnych, a procedura ustalania tożsamości i wieku Afgańczyków często przedłuża ich pobyt w ośrodkach strzeżonych nawet o kilka miesięcy. Uchodźcy z Afganistanu mogą zwrócić się po pomoc do organizacji pozarządowych w sprawach związanych z procedurą, np. w przypadku odmowy przyznania statusu uchodźcy. 

Natomiast wielu z uchodźców, którzy uzyskali w Polsce ochronę, stara się o sprowadzenie członków rodziny, najczęściej żon, do Polski oraz ubiega się o stały pobyt. W codziennym funkcjonowaniu pojawiają się trudności w znalezieniu pracy i mieszkania. Jak wynika z praktyki organizacji pomagających uchodźcom, Afgańczycy podejmują pracę np. w lokalach gastronomicznych sprzedających kebaby, na budowie (często nie są to prace podejmowane legalnie) lub jako statyści w serialu "Misja Afganistan". Niektórzy zakładają własną działalność gospodarczą. Zdarza się, że mieszkają w niekomfortowych warunkach, nawet po kilka osób w jednym pokoju. Przesyłają część zarobionych pieniędzy do rodziny w Afganistanie lub w Pakistanie. Osoby pracujące z uchodźcami z Afganistanu wskazują na ich wytrwałość i determinację w poszukiwaniu pracy i w jej wykonywaniu oraz na dużą chęć i motywację do nauki języka polskiego oraz integracji z innymi osobami w grupie (podczas kursów językowych).